Bestaanszekerheid in de Eemvallei tussen wijk en polder

Tekst: Sandra Barth-Oosting

English version

Waarom deze serie?

Volgens de Franse filosofe Simone Weil is worteling in je leefomgeving de meest vitale en tegelijk meest miskende behoefte van de menselijke ziel. In een maatschappij vol gescheiden bubbels waarin we nauwelijks nog gedeelde rituelen kennen, raken veel mensen ontworteld. Sandra Barth schrijft deze serie over de Eemvallei om inwoners te inspireren weer actief te wortelen in hun leefomgeving. Actief wortelen doe je door je bewust te verbinden met de mensen om je heen, het landschap en het stroomgebied waarin je leeft, de lokale geschiedenis én met jezelf. Volgende week vervolgt Sandra haar reis de Eem verder stroomopwaarts, richting Baarn en Soest.

Omwille van de privacy zijn de namen van de inwoners fictief.

In een reis door mijn eigen regio de Eemvallei, ben ik al op reis geweest naar de OerEem in de Flevopolder, naar de monding van de Eem (dat totaal in de soep liep door zwaar weer) en Spakenburg. Dit keer zal ik je vertellen over een aantal inwoners in de wijk Vathorst en de omliggende polder Arkemheen, waar veel inwoners zich niet bewust van zijn door hun drukke leven met werk, kinderen, vrienden en familie. Want wie op de fiets of lopend de polder ingaat, zal zich ook de volgende vragen wel eens hebben afgevraagd: waarom zijn de sloten in Arkemheen niet recht? Wat is er op de Zeedijk te vinden? Welke roofdieren lopen er rond in Arkemheen? Waar komt de naam Hulkestein vandaan?

De Amersfoortse samenleving in het klein

Toen ik met mijn man Vincent in het winkelcentrum een broodje at bij de patatzaak, zaten er twee gamers die een patatje hadden besteld. Ze waren even uit hun virtuele werelden gestapt om in real life te verschijnen. Ook zaten er twee jongelui met een drankfles en een pak pannenkoeken van de AH onderuitgezakt op hun telefoons te kijken. Hun heuptasjes waren gevuld met sigaretten of jointjes, die ze tussendoor even buiten oprookten. Een tafel verderop genoot een interraciaal meergeneratiegezin van een heerlijke lunch. Een warm beeld van alledaagse diversiteit en verbinding. Kenmerkend voor deze taferelen is de verscheidenheid binnen de Amersfoortse samenleving. In mijn wijk (30.000 inwoners) wonen mensen met verschillende culturele achtergronden en mensen uit diverse bubbels leven naast elkaar. In de beeldvorming geldt Vathorst als een wijk voor bevoorrechte, witte inwoners uit de regio die zich een dure koopwoning kunnen veroorloven. De verhalen in mijn wijk laten zien hoe misleidend dat beeld is.

Bouwen aan een regeneratieve buurt

De diversiteit betekent ook vele verschillende perspectieven op de samenleving. De afgelopen week ben ik op bezoek geweest bij verschillende gezinnen om te kijken wat er leeft. Waar is behoefte aan? Het regenereren van de samenleving kan ik niet alleen, dat moeten we samen doen! Gelukkig heb ik een aantal jaar een broedplaats gehad waar nieuwkomers en mensen die zijn uitgevallen in het arbeidsproces een werkervaringsplek vonden. Een mooie aanleiding om al deze diverse mensen weer eens te benaderen en te kijken hoe het nu met hen gaat.

Inclusieve initiatieven en voedselbossen

Als eerste ontmoette ik een man en vrouw, Storm en Vlinder, die wonen in een antikraakboerderij aan de Laak. Er moet veel geklust worden doordat er een hevige brand heeft gewoed, maar door de extreme woningnood is het niet mogelijk iets anders te vinden. Ze zijn erg begaan met duurzaam voedsel. Ze horen mijn wens om samen met inwoners aan de slag te gaan en bieden spontaan aan om een vedische maaltijd te bereiden voor een groepje. Ook willen ze graag met buurtgenoten aan de slag in het voedselbos dat ze daar aanleggen. Ze popelen om er meer over te vertellen.

Zorg voor elkaar in de straat

Ook kom ik op bezoek bij buurvrouw Hetty, die in een rolstoel zit en in een sociale huurwoning woont. Ze vertelt dat ze het moeilijk vindt dat een deel van haar buren in dit complex zo fel afgeeft tegen het mogelijke asielzoekerscentrum dat er zou komen. Ze vertelt: ‘Mijn buren zijn zo fel, ik kan er eigenlijk niets tegenin brengen. Ik kan me niet voorstellen dat je zo tegen je medemens bent.’ Door haar situatie en haar HR-achtergrond is ze een fel voorstander van inclusiviteit. Ze geeft aan dat ze wel energie heeft om een voorzorgcirkel te starten; dat kan ze via WhatsApp en telefoon makkelijk vanuit huis regelen. Zo’n cirkel is een netwerk van buurtgenoten die voor elkaar koken, boodschappen doen en bij klusjes helpen. Een heel fijn aanbod!

goed behandeld worden en ervaren een diep wantrouwen richting instanties en naar elkaar: in de wijk zijn verschillende bubbels ontstaan waar vooroordelen en wederzijdse uitsluiting over en weer de boventoon voeren. Of het nu gaat om afkomst, geloofsovertuiging of kledingstijl: de echte verbinding ontbreekt. Alejandro en Ling bieden ook spontaan aan om iets te organiseren: een internationale potluck. Hun motivatie: “Dan zien de Nederlanders dat we niet eng zijn, maar juist heel gastvrij.” Mijn hart breekt. Hoe moet het voor hen zijn, al die felle acties tegen het AZC? De maatschappelijke verharding en haat hakken er diep in bij alle wijkbewoners.

De kwetsbaarheid van bestaanszekerheid

En dan is er nog Najma, een jonge vrouw van begin twintig waar ik al een paar jaar mee optrek. Ze woonde in een vorm van begeleid wonen, totdat uit een test bleek dat ze een licht verstandelijke beperking (lvb) heeft. Omdat ze daardoor ‘niet meer in het juiste hokje’ paste, werd ze de opvang uitgezet, met acute dakloosheid tot gevolg. Onlangs belde ze me nog angstig op, opgesloten op haar kamer bij haar zus waar de spanningen hoog opliepen. Dit raakt direct aan de bestaanszekerheid in de Eemvallei: het laat zien hoe broos onze sociale vangnetten zijn als je net buiten de systeemregels valt. Gelukkig kon ze via-via tijdelijk bij een vriendin terecht en heeft ze inmiddels een plek gevonden in beschermd wonen. Maar de schrik van zo’n vrije val blijft hangen.

Op pad naar de grens van Vathorst

Met al deze mensen delen we onze wijk, die grenst aan Arkemheen. We wandelen met de honden vaak over de dijk langs de Laak, de grens tussen onze wijk en de polder, of we fietsen richting Nijkerk en Spakenburg. Maar echt góéd de polder in trekken? Dat doen er maar weinig. Het is er plat, vaak guur weer met veel wind én vrijwel geen bomen. En zoals gebruikelijk als Vincent en ik eropuit trekken om onze regio te verkennen, regent en miezert het weer. Maar, dit keer gewapend met regenjassen én paraplu’s, trokken wij de polder in. Omdat je niet overal mag komen om de weidevogels te beschermen, moesten we via Nijkerk rijden om op de Zeedijk te komen. Onderweg komen we langs Bad Hulkestein, een modern park met recreatiewoningen voor mensen die zich een tweede huis met boot kunnen veroorloven. De naam doet herinneren aan de burcht die er ooit was: Hulckesteijn. Die is echter in geen velden of wegen meer te bekennen. Waar zou die gestaan hebben?

Een middeleeuws polderlandschap

Je ziet dan ook dat de sloten hier niet recht lopen, maar meanderen als achtergebleven stukjes water en kleine kolkjes, waar de weidevogels zich in hun element voelen. Dit is in stand gebleven omdat Arkemheen nooit een grootschalige ruilverkaveling heeft ondergaan. Terwijl het grootste deel van Nederland in de twintigste eeuw strak werd getrokken op de tekentafel van de landbouwkundigen, bleef Arkemheen gespaard. Daardoor zie je er nu nog steeds de middeleeuwse indeling: de sloten kronkelen langs de oude getijdengeulen van de vroegere Zuiderzee. Het is een van de oudste hooilandpolders van Nederland en een zeldzame, onaangetaste herinnering van ons oude cultuurlandschap.

Aankomst bij het stoomgemaal

Gelukkig zijn de dijken nu sterk en hoeven we ons geen zorgen meer te maken over hoge waterstanden. Dat maakt het wonen in Vathorst veilig, want laten we eerlijk zijn: we hebben met onze wijk wel een stuk leefgebied van de weidevogels afgepakt. We rijden met onze auto de Zeedijk af. Terwijl de ruitenwissers heen en weer gaan, is er een enkele stoere fietser die over de dijk ploegt. Een eigenwijze eend vliegt voor onze auto alsof hij wil zeggen: ‘Dit is mijn terrein.’ We komen aan bij de bestemming van onze tocht: het stoomgemaal Hertog Reijnout.

De geur van de historie

Als we uitstappen en de dijk oplopen, hebben we een prachtig uitzicht over het Eemmeer, dat verderop Nijkerkernauw heet. Een paar zwaluwen vliegen voorbij. Een vrachtschip vaart langzaam over het Eemmeer, met aan de overkant het bos dat ook vernoemd is naar de burcht Hulckesteijn. Ik ruik een zilte lucht en waan me aan zee, hoewel het water hier zoet is. Het is de specifieke geur van stilstaand water, zoetwateralgen, rottend riet, natte veengrond en een snufje herinnering aan de oude zilte Zuiderzee in de gure wind. De mannen die verderop het riet uit de sloten halen, dragen hier extra aan bij.

Polderrecht en waterbeheer

Het was Hertog Reijnout van Gelre die in 1356 het polderrecht aan Arkemheen verleende. Dit stoomgemaal heeft sinds 1883 het overtollige water uit de polder afgevoerd. In 1983 is het werk overgenomen door een elektrisch gemaal dat ernaast staat, een veel kleiner gebouwtje. Tot 1883 werd het droogmalen gedaan door schepradmolens. Tegenwoordig is Hertog Reijnout een werkend museum en rijksmonument, en springt het elektrische gemaal bij als het polderwater echt te hoog stijgt. (Voor de liefhebber: op 12 september tijdens Open Monumentendag kun je het stoomgemaal in werking zien!)

Roofdieren in de polder

In het gemaal is ook een tentoonstelling van Staatsbosbeheer, dat de polder beheert. We zien de diversiteit van dieren die hier leven. Zelfs vossen komen van de Veluwe om hier op weidevogels te jagen, naast wezels, hermelijnen en bunzings. Ook de wolf is hier gesignaleerd: ik heb een filmpje van een wijkbewoner gezien die een wolf filmde die over de Laakdijk liep!

Het mysterie van Slot Hulckesteijn

Ook zien we in de tentoonstelling een afbeelding van de oude burcht. Waar was die burcht nu eigenlijk gebleven? We lezen dat deze burcht in de 16e eeuw is verzwolgen door het water! De toenmalige Hertog van Gelre heeft weliswaar een nieuwe burcht gebouwd onder dezelfde naam waar nu het recreatiepark ligt, maar de middeleeuwse burcht bleek in de diepte van het Eemmeer te liggen. Tot 2023 wist niemand de exacte plek. Toen ging een groep duikers zoeken en vond de resten van de burcht! Het lag precies op de plek waar wij aan het Eemmeer stonden, op de bodem waar het vrachtschip zich een weg door het water baande. De burcht was ook meer een dubbele wachttoren met ertussen een slaapvertrek voor soldaten.

Alertheid bij het Sluishuis

Terwijl we terugrijden en even halthouden voor de openstaande brug over de Arkervaart omdat het vrachtschip erdoor moet richting Nijkerk, staan we bij het oude Sluishuis uit 1710 (nu restaurant Het Sluishuys). Eeuwen geleden woonde hier de sluiswachter, precies op het punt waar het oude riviertje de ‘Arke’ werd omgevormd tot de strakke Arkervaart. De taak van de sluiswachter was cruciaal voor de veiligheid van het achterland: hij inde niet alleen tol van passerende schepen, maar bewaakte ook de sluizen tegen de wispelturige Zuiderzee. Bij stormweer was de sluiswachter de eerste die alarm sloeg om boeren en dorpsgenoten naar de dijk te roepen voor noodherstel. Het herinnert ons eraan dat onze rustige polderwandeling plaatsvindt op een historische linie van menselijke alertheid en bescherming tegen het water.

Verbinding met ons stroomgebied

Het landschap van Arkemheen herinnert ons er haarscherp aan dat échte bestaanszekerheid in de Eemvallei niet stopt bij onze voordeur, sociale voorzieningen of maatschappelijke vangnetten. Het rust op onze diepe verbinding met de bodem en het stroomgebied waarin we leven. Waar Slot Hulckesteijn ooit roemloos onder de golven verdween, houden we Arkemheen vandaag de dag met vernuftige technologie en gemalen droog. Daarom een uitnodiging aan iedere Eemlander en aan iedereen die zoekt naar houvast: kijk eens voorbij de strakke randen van de wijk, wandel de dijk op en voel de stille, eeuwenoude krachten die onze leefomgeving elke dag opnieuw dragen.

Volg Impact033

Volg ons op Instagram, Facebook of LinkedIn om op de hoogte te blijven van het laatste nieuws. Meld je aan voor de nieuwsbrief als je het nieuws over impact in de regio 033 in je digitale brievenbus wilt ontvangen.

Lees verder

Bekijk onze projecten >>